Daha önceki yazılarımın birinde uzun yıllar Kanada’da kalan ve halen kalmaya devam eden bir akademisyenin “Türk insanının zekâsını 10 kabul edersek bir Kanadalını zekâsı 5’i geçmez. Fakat Kanada’da insanı verimli kılan sistemdir” sözünü aktarmıştım.
Bir toplumda sistem önemli ve hangi sistemin toplum için daha verimli olabileceğine gerekli veriler elde edildikten sonra karar verilmelidir. İnsanın yaşadığı coğrafya, ülkenin tarihsel ve kültürel geçmişi, inançları, insanların değer yargıları vb. gibi koşullara bağlı olarak ülkelere göre sistemler farklılıklar arzeder. Bizim için hangi sistemin veya modelin daha uygun olduğu konusunda kafa yormuş değilim. İstesem de bunu yapamam çünkü uzmanlık alanım dışında bir durum. Yalnız, başarılı sistemlerin olduğu ülkelere baktığımda bazı ortak yönleri görebilecek kadar bir oku-yazarlığa da sahip olduğum düşüncesindeyim. İyi işleyen sistemlerin ortak bazı yönler;
-Halkın sisteme olan inancı üst düzeydedir.
-Yasalar herkese karşı eşit mesafededir. Kişiye göre eğilip bükülmez.
-Yönetenlerin yasaların tanıdığı hakların dışında ilave gelir ve imtiyazları yoktur.
-Vatandaş vergi dâhil her türlü sorumluluklarını yerine getirmek zorundadır.
-Görevlendirmelerde liyakat esastır.
-Başta vatandaş olmak üzere sistemin gidişatını sorgulayan bir yapı mevcuttur.
-Toplumu ilgilendiren işlerde bir açıklık ve hesap verilebilirlik söz konusudur.
Yukarıda yazdığım maddeleri tekrar okuyunuz ve bunların ne kadarını kabullenebileceğimizi kendinize sorunuz. Toplumda bu otak yönlerin hâkim olduğu bir ortamı içselleştirmedikten sonra uygulayacağımız en iyi sistemin bile başarısı sınırlı olacaktır.